Bu kavramlar Batı Anadolu Bölgemizde 19. Yüz yılının ikinci yarısından itibaren “hayat” bulmuşlardır.

Aşağıda üçüne de ayrı ayrı değineceğiz, lafı fazla uzatmadan.

1)ZEYBEK’lik/Efe’lik

Kimi tarihçiler Zeybekliği taa geçmiş orta asya daki Türk Boylarına kadar götürürler “yorulmadan”. Yahu ne alakası var?

Evet, “Zeybek” kelimesinin anlamı, zeybekliğin kökeni; kimi yazarlarca Orta Asya’da Şamanist dönem ve ortamlarda aranmış. Kimilerince “Alevilik” ortamında aranmış. Kimilerince kelime anlamı Latince de aranmış. Kimilerince de, Osmanlı’dan da önce Ege kültürüyle hem hal olup gelmiş 19. Yüzyıl Batı Anadolu Türkmen yaşantısının içinde aranmıştır. Kanımızca son değerlendirme gerçekçidir. Diyalektik bunu gerektirir.

İstiklal Savaşı’mızda neredeyse tamamı Kuvvayı Milliyeye katılan Zeybekler/Zeybek’lik; Batı Anadolu Bölgemizde Osmanlı İmparatorluğun 19. Yüz yılının artık ikinci yarısında ki vergide adalet üstüne “sosyal yaşamda”ki sıkıntı temelli olarak meydana çıkmıştır. Öyle köyün delikanlısı ağa’nın kızını istemiş vermemiş o da dağa çıkmış değil. Tabii ki hayatın içinde her şey vardır da Zeybekliğin meydana çıkışının temelinde vergi de adalet temelli sosyal sıkıntılar yatmaktadır. Kaldı ki lafın sırası geldiğinde hemen Yunan kökenli diye vaz edilen “Rebet Yaşam” Batı Anadolu kökenli olup Rum Komşularımızla birlikte ortaya koyulan bir “sosyal yaşam” örneğidir. Yani sadece ovadan yaylaya bir göçer yaşam yok.

19. Yüzyıl “Osmanlı Sarayı”nın Anadolu ile idari ilişkilerinin giderek daha da bozulduğu bir dönem. Bu anlamda da yer yer, yönetimden öncelikle vergi de adalet istekli kişisel baş kaldırılar kadar, yönetimde de başı bozukluk almış yürümüş. 19. Yüzyılın ilk yarısında Atçalı Kel Memed Efe bu dönemin onurlu bir timsalidir. Ve Yörük Ali Efe’miz de 20. Yüzyılda Zeybekliğin “Kuvvayı Milliyeye” katılan “şerefli” timsallerindendir. (Burada değinemediğimiz “Batı Anadolu’da Kuvvayı Milliye ve Zeybekler” ayrı bir yazı konusudur.)

Fakat bu Şerefli Zeybeklerimizin yanı sıra; Nazilli, Sultan Hisar yöresinde (aşağıda değineceğimiz) “Çalı kakacı” ve Selendi’ye kadar da “Alemci” diye anılanlardan “efeyiz” diye gezinenler de olmuştur.

2)”ATÇALI KEL MEMED EFE’NİN AYDIN İHTİLALİ”

1829’da Kuyucak’ta başlayan bu hareket, Osmanlı tarihçileri tarafından “eşkiyalık”, ancak pek çok yazar ve tarihçiler tarafından kökeni giderek “vergi fazlalığına” oturan bir “İhtilal” olarak nitelendirilmiştir. Bu haliyle “İhtilal”, Aydın’dan sonra hemen, Denizli, Burdur, Muğla, Manisa ve Kütahya’nın çoğu ilçelerinde kabul görmüştür. Nazilli dahil, Aydın havalisi, Buldan, Ödemiş, Tire, Bayındır, Salihli, Turgutlu, Sard ve ve Salihli’nin doğusuna doğru Kula, Eşmelik ve de içeride Selendi. Burada Selendi’ nin önemi, Kula ile Salihli, Alaşehir ayrımına ulaşılmasıdır. “İhtilal” bu istikameti kullanarak, Simav-Selendi arasında ki dağ köylerimize ve oradan da Şaphane damlarından Gediz köylerine ulaşmıştır. Bunun delillerini bu yörelerin zeybek türkülerinin kendilerine göre ağırlığında görmekteyiz.
Kısa zamanda bu kadar yayılıp, 4500-5000 silahlı güce ulaşan Aydın İhtilali 1830 yılı içinde kanlı biçimde bastırılmıştır.

3) “SOSYAL EŞKİYALIK”/ ERİC HOBSBAWM

Yazar kitabında “Köroğlu ve Robin Hood’u” örnek alarak “Sosyal Eşkiyalık” tanımını ortaya koymuş. Da bu tanım Zeybeklik kavramına tam oturuyor kanımızca. Dönemlerinin yerel düzenlerinin karşısında Eşkıya ama halkın yanında bir “Sosyal Eşkıyalık”.

4) “ÇALI KAKAÇLIĞI”

Bu tanım yukarıda da bahsettiğimiz gibi Batı Anadolumuzun 19. Yüz yıl ikinci yarısında toplumsal yaşamında yerini almıştır. “Çalı Kakaçlığı”; dağda yaylada ovada köyde kentte “Efe”yiz diye gezinip “Zaptiye”yi görünce çalı diplerine sokulup saklananlara verilen lakap! Bu kadar net! Başka lafa ne hacet!

SON SÖZ:
BATI ANADOLUMUZDA AYDIN İLİMİZ;
ATÇA’SINDA, ATÇALI KEL MEHMET EFE’NİN

MERKEZİNDE DE YÖRÜK ALİ EFE’NİN

Gidip gördüğüm HEYKELLERİNİ DİKMİŞ BİR KENTİMİZ.
NE MUTLU AYDINLI HEMŞEHRİLERİMİZE…
VE TABİİ LAF KUVVACI EFELERDEN AÇILMIŞKEN BİRGİ/BOZDAĞ’IN “POSLU MESTAN EFESİ’Nİ DE ANMADAN OLMAZ.

GİDİP GÖRMEKTEN ŞEREF DUYDUĞUM “AYDINOĞULLARININ BAŞKENTİ” BİRGİ’YE SELAM OLSUN.

***

DE BU HEYKELLER KONUSUNDA BİR EKSİK VAR KANIMCA; “ÇALI KAKAÇLIĞI” HEYKELİ! ARTIK KİM ÖN AYAK OLUR, AÇILIŞINI KİM YAPAR BİLEMEM DE, 19. YÜZ YILIN İKİNCİ YARISINDAN 21. YÜZ YILA TÜM BATI ANADOLU BÖLGEMİZ DE “ÇALI KAKAÇLIĞI” HEYKELLİĞİNE EN ÇOK KİM YAKIŞIRSA BEN NEREDEN BİLEYİM?