Tarih ilmi bize şunu öğretir. Her çağın kendine özgü bir ruhu, baskın bir karakteri ve insanı biçimlendiren temel bir atmosferi vardır. Bir çağ yalnızca belli yıllar arasında yaşanan olayların toplamı değildir; aynı zamanda insanların düşünme, hissetme, inanma ve yaşama biçimlerini belirleyen derin bir zemindir. Bu nedenle toplumlar, içinde bulundukları çağın hakim özelliklerine göre şekillenirler. Çağın ruhu, insanın dünyaya bakışını, değer yargılarını, ilişkilerini ve hatta kendisini anlama biçimini belirler.
Aynı durum bireysel insan hayatı için de geçerlidir. Nasıl ki insanlık tarihi belli çağlara ayrılıyorsa, insan ömrü de kendi içinde farklı dönemlere ayrılır. Çocukluk, gençlik, yetişkinlik ve yaşlılık yalnızca biyolojik evreler değildir; her biri insanın ruhsal, zihinsel ve ahlaki dünyasında farklı izler bırakan varoluşsal dönemlerdir. Bu dönemler içinde özellikle çocukluk çağı, insanın en derin biçimde şekillendiği dönemdir.
Çocukluk çağı, insan ruhunun temel taşlarının atıldığı bir dönemdir. Çocuk bu dönemde; görerek, işiterek, hissederek ve yaşayarak dünyayı anlamlandırmaya başlar. Özellikle anne ve babanın tutumu ve aile ortamındaki ilişki biçimi (ödüller, cezalar, korkular, ilgi) çocuğun iç dünyasında kalıcı izler bırakır. Çocukluk deneyimleri insanın ilerideki sevgi biçimini, güven duygusunu, öfke tarzını, kendilik değerini, korkularını ve ilişki kurma biçimini etkiler. Erken yaştaki deneyimler çocuğun; bilişsel, duygusal ve sosyal gelişiminin temellerini oluşturur.
Çocuk, ilk ilişki dünyasını büyük ölçüde ebeveynleri aracılığıyla kurar. Çünkü çocuk dünyaya geldiğinde yalnızca biyolojik olarak değil, psikolojik ve sosyal olarak da gelişmeye açık bir varlıktır. Onun benlik algısı, güven duygusu, sevgi anlayışı, öfkeyle baş etme biçimi ve başkaları ile ilişki kurma tarzı ilk olarak aile ortamında şekillenir. Bu nedenle ebeveynlerin çocukla ilişkisi, kendi aralarındaki ilişki biçimi ve toplumla kurdukları sosyal ilişkiler çocuğun iç dünyasında kalıcı izler bırakır.
Bu noktada ebeveynliği değerlendirirken önemli bir ayrım yapmak gerekir. Her olumsuz ebeveynlik biçimi aynı düzeyde değildir. Bu nedenle olumsuz ebeveynliği; patolojik ebeveynlik ile sorunlu ebeveynlik diye ikiye ayırabiliriz. Patolojik ebeveynlik, çocuğa doğrudan ve açık biçimde zarar veren ebeveynlik biçimidir. Sorunlu ebeveynlik ise çoğu zaman iyi niyetle ortaya çıkan, fakat çocuğun ruhsal, sosyal ve ahlaki gelişimini olumsuz etkileyen ebeveynlik biçimidir.
Patolojik ebeveynlikte anne ya da babanın ciddi ruhsal problemleri, yoğun öfke sorunları, bağımlılıkları, kişilik yapılanmasındaki bozukluklar ya da ağır davranış problemleri olabilir. Bu ebeveynlik biçiminde çocuk ihmal, şiddet, tehdit, aşağılama, duygusal yoksunluk veya istismar gibi açık zararlarla karşı karşıya kalabilir. Burada çocuğun temel güven duygusu zedelenir. Çocuk anne- babayı sığınak ve güven kaynağı olarak değil, korku ve tehlike kaynağı olarak algılamaya başlayabilir.
Örneğin sürekli dayak yiyen, aşağılanan, temel bakımı yapılmayan, aç bırakılan okul ve sağlık ihtiyaçları ihmal edilen bir çocuk patolojik ebeveyn ortamında büyüyor demektir. Bu durumda çocuğun yalnızca psikolojisi değil, bazen fiziksel varlığı ve yaşamsal güvenliği tehlikeye girer. Bu nedenle böyle durumlarda devletin ilgili kurumlarının, sosyal hizmetlerin ve çocuk koruma mekanizmalarının hemen devreye girmesi gerekir. Çünkü burada mesele sadece aile içi sorun değil, çocuğun temel yaşam hakkı, güvenliği ve gelişimsel bütünlüyle ilgili ciddi bir sorun vardır.
Patolojik ebeveynlikte zarar genellikle daha görünürdür. Şiddet vardır, ağır ihmal vardır, korku vardır, açık travma vardır. Fakat sorunlu ebeveynlik daha gizli ama çok daha yaygın bir sorun olarak karşımıza çıkar. Çünkü sorunlu ebeveynler çoğu zaman çocuklarına zarar verdiklerinin farkında değillerdir. Hatta çoğu zaman kendilerini çok iyi anne-baba olarak görürler. “Ben çocuğum için her şeyi yapıyorum”, “Ben yaşamadım, o yaşasın”, “Çocuğum üzülmesin”, “Ne isterse alıyorum”, “Onun için hayatımı feda ettim” gibi ifadelerle davranışlarını iyilik ve sevgi üzerinden tekmelendirirler. Fakat çocuk gelişimi açısından iyi niyet her zaman sağlıklı sonuç doğurmaz.
Sorunlu ebeveynlikte temel problem, çocuğun gerçek gelişimsel ihtiyaçlarının yanlış anlaşılmasıdır. Çocuğun ihtiyacı yalnızca sevilmek değildir; aynı zamanda sınır görmek, sorumluluk almak, beklemeyi öğrenmek, hayal kırıklığına dayanmak, kendi başına denemek ve yaşına uygun biçimde bağımsızlaşmaktır. Eğer ebeveyn çocuğun her isteğini yerine getirirse, onu hiçbir zorlukla karşılaştırmazsa, sürekli onun yerine karar verir ve her problemi onun adına çözerse, çocuk dış dünyaya karşı yeterinde güçlü bir benlik geliştirmeyebilir.
Örneğin çocuk her istediğinde telefon veriliyorsa, her ağladığında isteği hemen yerine getiriliyorsa, hiç hayır cevabı ile karşılaşmıyorsa, evde herkes çocuğun isteğine göre hareket ediyorsa, bu çocuk zamanla sınır kavramını öğrenmekte zorlanabilir. Okula başladığında öğretmeninin, arkadaşlarının ya da toplumun kendi isteklerine göre davranmadığını görünce yoğun öfke, kırgınlık ve uyum sorunu yaşayabilir. Çünkü aile içinde kurulan ilişki biçimi, çocuğa dünyanın da aynı şekilde işleyeceği yanılgısını verebilir.
Patolojik ebeveynlik ile sorunlu ebeveynlik arasında yalnızca davranış farkı değil, yaygınlık, risk düzeyi ve müdahale biçimi bakımından da önemli bir ayrım vardır.
Patolojik ebeveynlik istisnai bir durumdur, toplumun çok dar çekirdek bir kesiminde görülebilir. Patolojik ebeveynlik, toplumun tamamına yayılmış sıradan bir ebeveynlik hatası olarak görülemez. Çocuğun güvenliği, sağlığı ve gelişimsel bütünlüğü tehdit altındaysa devletin ve uzman kurumların müdahalesi gecikmemelidir. Çünkü burada öncelikli amaç, aileyi eğitmek değil, çocuğu bir an önce koruma altına almaktır.
Buna karşılık Sorunlu ebeveynlik günümüzde çok daha yaygın bir problem olarak karşımıza çıkar. O yüzden toplumsal bir sorun olarak görülebilir. Sorunlu ebeveynlik, çoğu zaman kötü niyetten değil, gelişim bilgisinin eksikliğinden doğar. Ebeveyn çocuğun neye ihtiyacı olduğunu doğru okuyamaz. Çocuğun isteğini ihtiyaç zanneder. Üzülmesini zarar görmek sanır. Sınır koymayı sevgisizlik gibi algılar. Disiplini ceza ile karşılaştırır. Özgürlüğü sınırsızlık, sevgiyi ise sürekli onaylama olarak düşünür. Böylece iyi niyetle kurulan ebeveynlik çocuğun ruhsal ve sosyal gelişimini zayıflatabilir.
Sorunlu ebeveynlik toplumsal bir sorundur. Çünkü bu sorun yalnızca tek tek ailelerde görülmez; eğitim anlayışına, tüketim kültürüne, dijitalleşmeye, başarı baskısına ve modern aile yapısına bağlı (çocuğun merkezde olduğu) olarak yaygınlaşır. Günümüzde birçok ebeveyn çocuğunu daha çok imkanla büyütmekte; fakat ona yeterince sınır, sorumluluk ve zorluklara karşı dayanıklılık kazandırmamaktadır. Bu durum çocuğun yalnızca aile içindeki davranışlarını değil, toplumsal ilişkilerini de etkiler. Böylece sorunlu ebeveynlik, yalnızca aile içinde kalan bir problem olmaktan çıkar; okulda, arkadaşlık ilişkilerinde, iş hayatında ve toplumsal yaşamda etkisini gösteren yaygın bir sosyal soruna dönüşür.
Günümüzde ebeveyn eğitimi toplumsal bir ihtiyaçtır. Nasıl ki çocukların eğitimi yalnızca aileye bırakılamayacak kadar önemliyse, ebeveynlerin eğitimi de bireysel farkındalığa bırakılamayacak kadar önemlidir. Özellikle medya, okullar, aile danışmanlığı merkezleri, yerel yönetimler daha bilinçli, rol üstlenmelidir. Burada özellikle vurgulanması gereken bir nokta vardır. Ebeveyn eğitimi denildiğinde çoğu zaman toplumun az eğitim görmüş ya da sosyoekonomik olarak dezavantajlı kesimleri akla gelir. Oysa sorunlu ebeveynlik yalnızca eğitim düzeyi düşük ailelerle özgü değildir. İyi eğitim almış, ekonomik imkanları güçlü ve sosyal statüsü yüksek ebeveynler de çocuklarıyla sağlıksız ilişkiler kurabilirler. Hatta bazı durumlarda bu sorun daha görünmez hale gelir; çünkü maddi imkanlar, iyi okullar, özel dersler, konforlu yaşam koşulları çocuğun ruhsal ve sosyal ihtiyaçlarının karşılandığı zannını doğurabilir. Ebeveyn eğitimi yalnızca yoksul ya da az eğitimli ailelere yönelik bir ihtiyaç değildir; iyi eğitimli, varlıklı ve imkan sahibi aileler de çocukları ile kurdukları ilişki bakımından eğitime muhtaçtır.
Çocuk ailede doğar; fakat toplumda var olur. Bu nedenle ebeveynlik, çocuğu sadece büyütmek değil, onu başkalarıyla birlikte uyum içinde yaşayabilecek bir insan haline getirmektir.
